editorial

“Πανοπτικό: όχι μόνο βλέπει κανείς τα πάντα, αλλά τα βλέπει με όλους τους τρόπους.” [1]

Όταν μιλάμε για το μάτι της εξουσίας, συνήθως επικεντρωνόμαστε στην εξουσία ως μια πανοπτική, πανταχού παρούσα οντότητα ή σχέση, ανάλογα με τις θεωρητικές προσεγγίσεις που έχουν κατά καιρούς προταθεί στις σπουδές της κριτικής θεωρίας. Με άλλα λόγια, η έμφαση έχει δοθεί συνήθως στην ίδια την εξουσία και όχι στο βλέπειν αυτού του μεταφορικού ματιού. Τι θα γινόταν αν θέταμε το ερώτημα: τι σημαίνει ότι το μάτι της εξουσίας βλέπει; – ή ακόμα καλύτερα πώς βλέπει το μάτι της εξουσίας; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα είναι που για τους Acid Horizon αποκαλύπτει το διάγραμμα της εξουσίας – το διάγραμμα ως σχηματικό αποτύπωμα των μηχανισμών της εξουσίας.

Ο οφθαλμός ορίζεται στο κείμενο ως το εκείνο το μάτι που αναγνωρίζει, και μέσω της αναγνώρισης ταυτο-ποιεί, δηλαδή κατατάσσει τα άτομα σε προκατασκευασμένες ταυτότητες. Οφθαλμικότητα λοιπόν είναι ακριβώς η πράξη της αναγνώρισης με στόχο την ταυτοποίηση, η λειτουργία εκείνη που αποτελεί προϋπόθεση της άσκησης της κυβερνητικής (cybernetic) διακυβέρνησης, δηλαδή της άσκησης της εξουσίας στις συνθήκες της κοινωνίας του ελέγχου. Η πράξη αυτή δεν επιτελείται μονοσήμαντα από ένα κεντρικό «μάτι στον ουρανό», αντιθέτως απλώνεται σε ένα σύμπαν από μηχανισμούς. Περισσότερο από ουσία της εξουσίας ή υλοποιημένη οντότητα, η οφθαλμικότητα περιγράφει το modus operandi κάθε εξουσιαστικού μηχανισμού˙ είναι ο αφαιρετικός πυρήνας με βάση τον οποίο μπορούν να οργανωθούν διαφορετικές εξουσιαστικές διατάξεις, όπως και έχει γίνει ιστορικά και κατά περίπτωση.

Οι κοινωνίες του ελέγχου, σύμφωνα με το έργο του Ντελέζ, αποτελούν μετεξέλιξη των πειθαρχικών κοινωνιών που περιέγραψε αναλυτικά ο Φουκώ. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά:

«Οι εγκλεισμοί είναι καλούπια, ευδιάκριτα προπλάσματα, ενώ οι έλεγχοι είναι ένας μετατονισμός, σαν ένα αυτοπαραμορφούμενο πρόπλασμα που αλλάζει συνεχώς από τη μια στιγμή στην άλλη, ή σαν ένα κόσκινο του οποίου οι τρύπες διαφέρουν η μία από την άλλη.» [2]

Με αυτή την παρομοίωση του μεταβλητού κόσκινου πρέπει και μείς να φανταστούμε την έννοια της ταυτότητας όπως χρησιμοποιείται στην κριτική των Acid Horizon. Δεν έχουν σημασία τόσο οι ταυτότητες per se, ούτε η ανάλυση μιας ή περισσότερων συγκεκριμένων ταυτοτήτων παρά μόνο ως συγκεκριμένες υποστάσεις της διαδικασίας της ταυτο-ποίησης, λέξη που δεν μπορεί παρά να ηχεί αστυνομικά. Η εξέλιξη των ταυτοτήτων στο χρόνο παρέα με την εκλέπτυνση των διαχωρισμών της εξουσίας τονίζει ακόμα περισσότερο ότι οι ταυτότητες δεν νοούνται σαν πια σαν άκαμπτα καλούπια, αλλά υπό συγκεκριμένες συνθήκες, η ίδια η εναλλαγή ταυτοτήτων προβλέπεται και οριακά ενθαρρύνεται, στο βαθμό που το υποκείμενο μπορεί ανά πάσα στιγμή να αναγνωριστεί με βάση αυτές μπροστά στα μάτια της εξουσίας, δηλαδή αρκεί οι ταυτότητες να είναι ήδη γνωστές και ρυθμισμένες, ή τουλάχιστον εύκολα ενσωματώσιμες στο κυβερνητικό κύκλωμα.

Η ταυτότητα της ταυτο-ποίησης είναι αυτό που επιτρέπει την αναγνώριση από τον οφθαλμό και στη συνέχεια αυτή η ίδια η αναγνώριση, στην προσπάθεια να συλλάβει αυτό που μπορεί να εκφεύγει της ταυτο-ποίησης, αναδιαμορφώνει την ταυτότητα μέσω της ανάδρασης. Ό,τι δεν μπορεί να αναγνωριστεί δεν μπορεί να εξουσιαστεί και συνιστά αυτόματα απειλή για τους μηχανισμούς της διακυβέρνησης. Οι Tiqqun στην Κυβερνητική Υπόθεση βρίσκουν στην κυβερνητική (cybernetics) και στους βρόχους ανάδρασής της το μοντέλο του κυρίαρχου κοσμοσυστήματος ενός Κυβερνητικού Καπιταλισμού. Η ψηφιοποίηση, η διαρκής μέτρηση και καταγραφή, η διόρθωση και η επαναφορά της ισορροπίας είναι τα χαρακτηριστικά της διακυβέρνησης σε μια εποχή που η απειλή της κρίσης δεν ξορκίζεται, αλλά η ίδια η ενδεχόμενη κρίση βρίσκεται στο κέντρο και αποτελεί την οργανωτική αρχή του Κυβερνητικού Καπιταλισμού. Οι Acid Horizon συνεχίζουν το έργο των Tiqqun υπό το πρίσμα των εξελίξεων των 20 χρόνων που έχουν μεσολαβήσει από την κυκλοφορία της Κυβερνητικής Υπόθεσης: την εξάπλωση των ψηφιακών μηχανισμών συλλογής δεδομένων, τη συντηρητική – αυταρχική στροφή των κρατικών πολιτικών, τη διαχείριση της πανδημίας και των εξεγέρσεων που έχουν ξεσπάσει.

Η εξουσία της κυβερνητικής διακυβέρνησης φιλοδοξεί να είναι αόρατη. Κατασκευάζει τους χώρους ανάδρασης μέσα στους οποίους επιτρέπεται ή απαγορεύεται να κινηθούμε και αυτή η απαγόρευση είναι πλέον εξατομικευμένη. Το άτομο εγκαλείται να ακολουθήσει στόχους και κανόνες που είναι ευέλικτοι και τροποποιούνται κατά το δοκούν και καταφεύγει στο να μετρά τον εαυτό του για να βελτιστοποιήσει την επίδοσή του. Όταν δεν τα καταφέρνει, οφείλει να αισθάνεται υπεύθυνο για την αδυναμία του. Αυτό το μοντέλο εν πολλοίς λειτουργεί, παραμένει όμως αρκετά εύθραυστο και αποσύρεται γρήγορα μόλις «ανάψουν τα αίματα», μόλις το κοινωνικό κίνημα ζωηρέψει, μόλις η απειλή της εξέγερσης αρχίσει και γίνεται πραγματικότητα. Στη θέση του αόρατου ελέγχου εμφανίζεται ξαφνικά η παραπάνω από ορατή καταστολή.

Ο Αντι-οφθαλμός γράφτηκε μετά την εξέγερση που ακολούθησε τη δολοφονία του Τζορτζ Φλόυντ στις ΗΠΑ το 2020. Η δολοφονία αυτή ήταν η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι της ρατσιστικής αστυνομικής βίας και όλη η χώρα τυλίχθηκε στις φλόγες, εν μέσω μάλιστα της πανδημίας του Covid-19. Σε διάφορες στιγμές, κάθε έλεγχος από την πλευρά της εξουσίας χάθηκε και χρειάστηκε να καταφύγει σε ένα μείγμα καταστολής, παραίτησης και αλλαγής ώστε να ανακτηθεί ο έλεγχος. Αυτό το παράδειγμα δεν είναι τυχαίο για τους Acid Horizon: στο κέντρο των διαδικασιών της κυριαρχίας εντοπίζουν την ανάγκη να θυσιαστούν αυτοί που θεωρείται ότι περισσεύουν, οι περιθωριακοί, οι «κατώτεροι», οι μη κανονικοί. Κατάρα της εξουσίας όμως είναι ότι ποτέ δε γνωρίζει μέχρι ποιου σημείου μπορεί να συνεχίζεται αυτή η θυσία προτού βρεθεί αντιμέτωπη με την ανοιχτή εξέγερση. Εκεί ακριβώς βρίσκεται η αγωνία των μηχανισμών ελέγχου.

Το ίδιο το βιβλίο δεν είναι τυχαίο ότι ξεκινάει από την εξέγερση για να συνεχίσει μετά στην ανάλυση των μηχανών διακυβέρνησης και στην εξερεύνηση των δυνατοτήτων απόδρασης από αυτούς. Δεδομένου ότι ο έλεγχος αντιδρά στην πιθανότητα – ή την πραγματικότητα – της εξέγερσης, η εξέγερση προηγείται της εξουσίας. Υπ’ αυτή την έννοια, τους ιστορικούς μετασχηματισμούς των κατηγοριών αναγνώρισης και ταυτο-ποίησης, των διακρίσεων μεταξύ στο κανονικό και το μη κανονικό, των κατασταλτικών και ελεγκτικών μεθόδων μπορούμε να τους δούμε ως αντιδράσεις και προσαρμογές εκ των υστέρων απέναντι σε υποκειμενικότητες που όλο και διαφεύγουν, σε εξεγέρσεις που όλο και ξεχειλίζουν. Ανάμεσα στη στιγμή της εξέγερσης άρα της απώλειας του ελέγχου και στη στιγμή της επαναφοράς της κοινωνικής ψυχραιμίας, είναι που διανοίγεται ένας ορίζοντας που μας επιτρέπει να φανταστούμε μια άλλη οργάνωση της κοινωνικής μας ζωής, πέρα και έξω από τα κυκλώματα του κυβερνοκεφαλαίου.

Η παρουσίαση της ανατομίας των μηχανισμών της οφθαλμικότητας έρχεται με μια αιχμηρή και προβοκατόρικη μορφή. Στο μέσον του βιβλίου, το κεφάλαιο 4 είναι γραμμένο σαν εγχειρίδιο που προσφέρεται σε όσους κατέχουν την εξουσία από μια φανταστική συμβουλευτική εταιρία ελέγχου και διακυβέρνησης, την Ι.Ρ.Ι.Σ. Ως σωστοί λομπίστες, γνωρίζουν πολύ καλά το αντικείμενό τους, τα ιστορικά όρια που έχει φτάσει, τις φορές που η εξουσία υπερέβαλε και τη μη γραμμική πορεία από την πειθάρχηση στον έλεγχο. Εκτός από ευφυές λογοτεχνικό τέχνασμα που επιτρέπει τη συμπύκνωση πολλών διαφορετικών πεδίων κριτικής, η ειρωνεία αυτής της συγγραφικής επιλογής είναι προφανής: η ίδια μας η κριτική, στα χέρια ενός ακομπλεξάριστου αντιπάλου είναι ο οδοδείκτης της διόρθωσης και της προσαρμογής.

Αν η αναγνώριση και η κατάταξη σε ταυτότητες είναι
η λειτουργική αρχή των μηχανισμών εξουσίας, το να προσπαθεί κανείς να παραμείνει μη αναγνωρίσιμος είναι πιθανώς η αρχή μιας γραμμής φυγής. Ειδικά στην περίπτωση των ψηφιακών συστημάτων, η τριπλή στάση που πρότειναν οι Tiqqun – απόσυρση, παραπληροφόρηση, χακάρισμα – μπορεί να συνδυαστεί σε αυτό που όχι μόνο είναι μη αναπαραστάσιμο, αλλά κινδυνεύει να οδηγήσει ένα σύστημα στα άκρα αν διογκωθεί: στο θόρυβο. Το γίγνεσθαι-θόρυβος είναι ίσως το γενικό πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούμε να σκεφτούμε τις οδούς διαφυγής που προτείνουν οι Acid Horizon. Μετά το εγχειρίδιο ελέγχου ακολουθεί μια παρουσίαση σημαντικών για τους συγγραφείς παραδειγμάτων παρέκκλισης από υποκείμενα που έχουν εξοκείλλει. Τα παραδείγματα προέρχονται ακριβώς από τα πεδία που η εξουσία έχει ανακαλύψει τον μη κανονικό: η μάγισσα, ο αλήτης, οι ανάπηροι, οι ψυχικά ασθενείς.
Στο πιο απαιτητικό ίσως κεφάλαιο του βιβλίου, προχωρώντας ένα βήμα παρακάτω τη φιλοσοφία μιας πιθανής απόδρασης από τον έλεγχο και την προσαρμοστικότητά του, οι Acid Horizon σκιαγραφούν ως κέντρο μιας στρατηγικής σκέψης την αντίσταση στην αναπαράσταση. Η σκέψη της εξουσίας έχει υπάρξει κατεξοχήν αναπαραστατική: επιθυμεί να μειώσει τον πλούτο της ζωής σε ενικούς, ένα προς ένα προσδιορισμούς οι οποίοι με τη σειρά τους είναι χειραγωγήσιμοι. Για την αντίσταση σε αυτή την αναπαράσταση, οι Acid Horizon ρίχνουν στο τραπέζι μια νέα έννοια, αυτή της εικόνας χωρίς εικόνα. Αντλώντας από το έργο των Ντελέζ και Γκουταρί για την παραθετική πολλαπλότητα (ν+1), όπως το κείμενο «Ένας ή πολλοί λύκοι» που βρίσκεται στα «Χίλια πλατώματα», αλλά και μια κατανόηση της χρονικότητας από τα έργα του Ντελέζ για το σινεμά, η εικόνα χωρίς εικόνα έρχεται να τονίσει την ανάγκη να εργαστούμε με τις φιλοσοφικά και ψυχαναλυτικά, κοινωνικά και ατομικά με τις εικόνες της φαντασίας, την ίδια στιγμή που αρνούμαστε την αναγωγή τους σε εγκλωβιστικά σχήματα μονοσήμαντης ερμηνείας. Υπό αυτό το πρίσμα, επαναφέρουν στο προσκήνιο την κριτική του Οιδιπόδειου τριγωνισμού αλλά επίσης και της Γιουνγκιανής ερμηνείας των συμβόλων που έχει κερδίσει πολύ έδαφος στο new age εναλλακτισμό, πολλές φορές ακόμα και στο εσωτερικό των κινημάτων ειδικά στις ΗΠΑ. Αν μια εικόνα είναι χίλιες λέξεις, μια εικόνα χωρίς εικόνα είναι ο πλούτος του πολλαπλού όπως εμφανίζεται στην απελευθερωτική φαντασία των ανθρώπων, και κάθε στοιχείο που μπορεί να εμφανίζεται σε αυτήν έχει κάτι να προσφέρει στο άνοιγμα οδών απόδρασης.
Οι Acid Horizon αντί να φιλοσοφούν, κάνουν φιλοσοφία, δηλαδή προσπαθούν μέσα από τη χρήση των φιλοσοφικών εννοιών και της ριζοσπαστικής κριτικής να κατασκευάσουν μια διάταξη μάχης για την εναντίωση στην εξουσία. Άλλωστε, όπως χαρακτηριστικά έχει τονίσει ο Φελίξ Γκουαταρί:
«Υπάρχουν δύο τρόποι να καταναλώνει κανείς τις θεωρητικές εξαγγελίες: ο τρόπος του πανεπιστημιακού που δέχεται ή απορρίπτει το κείμενο στο σύνολό του και ο τρόπος του παθιασμένου ερασιτέχνη που το δέχεται και το απορρίπτει, το χειρίζεται σύμφωνα με τις ανάγκες του, προσπαθεί να το χρησιμοποιήσει για να φωτίσει τις συντεταγμένες του και να προσανατολίσει τη ζωή του.» [3]

1. Βάλτερ Μπένγιαμιν, The Arcades Project, Belknap Harvard, 1999, μτφρ. Howard Eiland, Kevin McLaughlin, σ. 531
2. Ζιλ Ντελέζ, Η Κοινωνία του Ελέγχου, Ελευθεριακή Κουλτούρα, σ. 11
3. Φελίξ Γκουαταρί, Μοριακή Επανάσταση, Κομμούνα, μτφρ. Καίτη Γεναρέλη, Γιώργος Καραμπελιάς, Χριστίνα Σταματοπούλου, σ. 17

οπισθόφυλλο

«Το βιβλίο αυτό είναι ένας κατάλογος μηχανών ελέγχου· είτε ελέγχου του σώματος είτε της ψυχής είτε του εαυτού είτε, ακόμα, του ελέγχου της εξέγερσης ενάντια στο ίδιο το σύστημα. Παρουσιάζοντας τις μηχανές αυτές, ελπίζουμε να προσφέρουμε ένα εγχειρίδιο απόδρασης. Μόνο μέσω της ενδελεχούς ανάλυσης των μηχανών ελέγχου μπορεί κανείς να καταφέρει να τις βραχυκυκλώσει και να σχεδιάσει ανάστροφα μία έξοδο.»

«Υψηλή τεχνολογία, ποταπή ζωή. Αυτές οι δύο φράσεις ενοποιούνται στο γεγονός ότι το Κυβερνόκαινο είναι η εποχή όπου η διοίκηση της ζωής βρίσκεται στην υψηλότερη ένταση της, διότι βρίσκεται στην υψηλότερη τεχνολογική της μορφή. Ενώπιον του Οφθαλμού, η Ζωή δεν προορίζεται να βιωθεί, αλλά να διοχετευθεί, να κατευθυνθεί, να διοικηθεί.»

Σε αυτό το κείμενο, οι Acid Horizon ανατέμνουν τους μηχανισμούς της αναγνώρισης, της κατασκευής ταυτοτήτων και του ελέγχου μέσα από τα μάτια της εξουσίας. Με σημείο εκκίνησης την εξέγερση στις ΗΠΑ που ακολούθησε τη δολοφονία του Τζορτζ Φλόυντ, καθώς και το Κυβερνοπάνκ παρόν στο οποίο ζούμε, εντοπίζουν σε αυτό που ονομάζουν Οφθαλμό τη διαδικασία με την οποία η εξουσία αναγνωρίζει και ταυτοποιεί τα υποκείμενα σε συνθήκες κανονικότητας και προσπαθεί να ανακτήσει τον έλεγχο όταν αυτός απειλείται από εξεγερτικά γεγονότα. Ακολουθώντας τα χνάρια του Φουκώ, παρουσιάζουν με αιχμηρό και προβοκατόρικο τρόπο την διαδικασία κατασκευής του κανονικού, του αναγνωρίσιμου και του πειθαρχημένου μέσα από την ιστορία της έμφυλης και φυλετικής καταπίεσης, του ικανοτισμού, της ασφάλειας και της αντιεξέγερσης. Απέναντι στη θερμοδυναμική της αστυνόμευσης των κινημάτων και στην εξάπλωση των μηχανισμών πειθάρχησης και ελέγχου, χρησιμοποιούν το οπλοστάσιο των εννοιών που εισήγαγαν οι Ντελέζ και Γκουαταρί, καθώς και κριτικές προσεγγίσεις της ψυχανάλυσης για να ιχνηλατήσουν ένα χώρο και μια στρατηγική απόδρασης από τον Κυβερνητικό καπιταλισμό.

Οι Acid Horizon είναι μια συλλογικότητα ριζοσπαστικής φιλοσοφίας και κριτικής, γνωστή από το ομώνυμο podcast που γεννήθηκε κατά τη διάρκεια της πανδημίας του Covid-19. Στόχος τους είναι η δημιουργία ενός διεθνούς κύκλου φίλων και συντρόφων για τη φιλοσοφική έρευνα και την πολιτική δράση.